Mười hai trò chơi dưới đây gần như không tốn tiền: dụng cụ là sỏi, hạt, dây thun, que tre, lon sữa bò hay chiếc khăn tay. Luật chơi mỗi vùng mỗi khác; bài ghi cách chơi phổ biến nhất, chỗ nào khác nhau thì ghi rõ.
Giờ ra chơi
Tiếng trống ra chơi vừa dứt là sân trường đổi màu. Góc này mấy đứa con gái căng dây thun, góc kia bọn con trai ngồi xổm quanh một cái lỗ nhỏ trên nền đất, chờ tới lượt búng bi. Giữa sân, một đoàn "rồng rắn" lượn qua lượn lại, vừa chạy vừa hát.
Không ai có đồ chơi đắt tiền. Đồ chơi là thứ nhặt được, xin được, tự làm được. Có lẽ vì vậy mà ai cũng chơi được, và chơi với nhau.
Sỏi, dây, bi: chơi theo nhóm nhỏ
Ô ăn quan
Kẻ một hình chữ nhật chia 10 ô vuông, hai đầu là hai ô bán nguyệt gọi là ô quan. Mỗi ô vuông bỏ 5 viên sỏi, mỗi ô quan một viên to hơn. Hai người lần lượt bốc sỏi trong một ô bên mình, rải mỗi ô một viên. Rải hết mà gặp một ô trống, sau đó là ô có sỏi, thì được ăn hết sỏi ô đó. Hết quan là hết ván; ai nhiều sỏi hơn thì thắng. Nhiều nơi tính một quan bằng 10 dân.
Đánh chuyền
Một quả "chuyền" (quả cà, quả bóng nhỏ hay hòn sỏi tròn) và mười que tre ngắn. Tung quả lên, nhặt que rồi bắt quả trước khi nó rơi xuống lần thứ hai. Chơi qua từng "bậc": nhặt một que, hai que, rồi chuyền que từ tay này sang tay kia. Vừa chơi vừa đọc đồng dao cho đúng nhịp.
Bắn bi
Viên bi ve, búng bằng ngón cái. Kiểu phổ biến là đào một lỗ nhỏ, ai búng bi vào lỗ rồi bắn trúng bi người khác thì thắng. Có nơi kẻ vòng tròn, bắn bi văng ra khỏi vòng là ăn.
Nhảy dây
Dây thun nối từ dây chun buộc tóc, hai người căng, một người nhảy. Độ cao nâng dần: mắt cá, đầu gối, hông, rồi tới ngang vai thì phải nhảy chạm chân lên dây mới qua. Nhảy dây đơn thì một người tự quay dây và đếm số lần.
Cả lớp cùng chơi
Rồng rắn lên mây
Một bạn làm "thầy thuốc", những bạn còn lại nối đuôi nhau thành con rắn, vừa đi vừa hát. Đến đoạn đối đáp, thầy thuốc tìm cách bắt người cuối hàng; người đầu hàng dang tay che chắn. Ai bị bắt thì ra ngoài.
Bịt mắt bắt dê
Một người bịt mắt bằng khăn, đứng giữa vòng tròn. Những người khác đi quanh, kêu "be be" để trêu. Bắt được ai và đoán đúng tên thì người đó vào bịt mắt thay.
Mèo đuổi chuột
Cả nhóm nắm tay thành vòng tròn, một bạn làm mèo, một bạn làm chuột. Chuột chạy luồn qua các khe tay, mèo phải đuổi theo đúng đường chuột đã chạy. Mèo bắt được chuột thì đổi vai.
Kéo co
Hai đội nắm một sợi dây, kẻ vạch ở giữa. Đội nào kéo được đội kia qua vạch thì thắng. Trò này không chỉ của trẻ con: "Nghi lễ và trò chơi kéo co" của Việt Nam, cùng Campuchia, Hàn Quốc, Philippines, được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2015 (nguồn: UNESCO).
Chân tay nhanh nhẹn
Nhảy lò cò
Kẻ các ô bằng phấn hoặc gạch non. Ném một mảnh ngói vào ô, nhảy lò cò một chân qua các ô, không giẫm vạch, không đặt chân vào ô có mảnh ngói. Đi hết vòng thì ném tiếp vào ô sau.
Đá cầu
Quả cầu tự làm từ lông gà cắm vào đế cao su hoặc vòng đệm. Đá bằng má trong bàn chân, giữ cầu không chạm đất, đếm số lần. Nhiều người thì đứng vòng tròn chuyền cho nhau.
Đánh khăng
Một que dài và một que ngắn. Đặt que ngắn ngang trên hố nhỏ, dùng que dài hất văng đi; đội kia tìm cách bắt hoặc ném que ngắn về. Trò này dễ trúng người, nên ngày xưa thường chơi ở bãi rộng, xa lối đi.
Trốn tìm
Một người úp mặt vào gốc cây, đếm tới một con số đã thỏa thuận. Những người khác đi trốn. Tìm thấy ai thì chạy về chạm gốc cây trước người đó.
Bảng tóm tắt
| Trò chơi | Số người | Cần gì |
|---|---|---|
| Ô ăn quan | 2 | Sỏi, phấn kẻ ô |
| Đánh chuyền | 1 trở lên | Một quả tròn, 10 que tre |
| Bắn bi | 2 trở lên | Bi ve |
| Nhảy dây | 1 hoặc 3 trở lên | Dây thun |
| Rồng rắn lên mây | 6 trở lên | Không cần gì |
| Bịt mắt bắt dê | 5 trở lên | Một chiếc khăn |
| Mèo đuổi chuột | 8 trở lên | Không cần gì |
| Kéo co | Hai đội | Một sợi dây chắc |
| Nhảy lò cò | 1 trở lên | Phấn, mảnh ngói |
| Đá cầu | 1 trở lên | Quả cầu |
| Đánh khăng | Hai đội | Que dài, que ngắn, bãi rộng |
| Trốn tìm | 3 trở lên | Không cần gì |
Hỏi đáp
Sao luật chơi ở quê tôi khác bài này?
Trò chơi dân gian truyền miệng, mỗi vùng, mỗi xóm chơi một kiểu. Bài ghi cách chơi phổ biến. Bạn chơi kiểu khác, hãy kể lại để tôi bổ sung, ghi rõ là cách chơi của vùng nào.
Cho con chơi lại những trò này được không?
Phần lớn là trò chạy nhảy, không cần đồ đắt tiền. Chọn chỗ bằng phẳng, xa đường xe, và có người lớn để ý với các trò có ném, hất như đánh khăng.
Ảnh và tranh trong bài lấy ở đâu?
Ảnh giếng làng do tôi chụp. Khi bài có tranh minh họa làm bằng AI, tranh sẽ ghi rõ là AI.
Kể lại cùng tôi
Giờ ra chơi của bạn có trò nào không nằm trong danh sách này? Kể cho tôi nghe tên trò, cách chơi ở quê bạn, và câu đồng dao đi kèm nếu còn nhớ. Bài sau tôi sẽ gom lại, ghi tên vùng của từng cách chơi.
Để lại lời nhắn ↗ Xem thêm tuyến Hoài niệm Việt ↗
Bài có dùng AI hỗ trợ trình bày; nội dung do tôi kiểm tra và chịu trách nhiệm. Cách chơi là cách phổ biến trong dân gian, có thể khác theo vùng. Bài không có link tiếp thị liên kết.